Een Friese vertelling en drie merkwaardige (zand)bankbiljetten Wie vanuit Holland over de Afsluitdijk Friesland binnen rijdt en de richting Leeuwarden kiest, ziet na luttele kilometers ter linkerzijde het dorpje Zurich verschijnen. Op het eerste gezicht een vreemde naam voor een Fries dorpje en onwillekeurig gaan de gedachten naar het meer bekende Zürich in Zwitserland. De naam van het Friese Zurich komt van Suderigge - Suyrich - Surich - Zurich, wat zoveel wil zeggen zuidelijke rug. Dit verwijst naar het ontstaan van Zurich op de zuidelijke oever van de Marne die eens de grietenij Wonseradeel doorsneed. Wanneer het dorp is ontstaan is niet duidelijk. Tegenwoordig ligt Zurich achter de imponerende dijk die van Makkum naar Harlingen loopt. Op de dijk ontvouwt zich een fraai panorama met aan het einde van een ruime bocht in de dijk de stad Harlingen. Uitkijkend over de Waddenzee bepalen de eilanden Vlieland en Terschelling het beeld van de horizon. In Zurich wonen circa 200 mensen. De tegenwoordige kerk met zijn karakteristieke toren is gebouwd in 1864. Verder telt het dorp een hotel annex café en een winkel gespecialiseerd in hengelsportartikelen en souvenirs. Deze winkel wordt bestierd door Johan Sint Pollema, de man die door de opmerkelijke namen van zijn grootouders op het idee kwam op naam van de Zuricher Zandbank drie fantasie zandbankbiljetten uit te geven. Een actie waarvan noch de Nederlandsche Bank, noch het Ministerie van finaniën die humor konden inzien!
Voor nog geen stuiver Op 16 juli 1921 werd in de toenmalige gemeente Barradeel het huwelijk voltrokken tussen Sint Pollema en Botje Westra. Het paar koos domicilie in het dorpje Sexbierum ten oosten van Harlingen. De voornamen van de twee leidden al snel tot opmerkingen van de plaatselijke humoristen. Sint betekent in het Fries ‘cent’ en ‘botje’ was indertijd de populaire benaming van het 2½-centstuk dat geslagen werd sinds 1877. De Pollema’s waren samen dus goed voor 3½ cent en derhalve volgens bedoelde humoristen nog geen stuiver waard. Of Sint en Botje, simpele boeren arbeiders, zich er veel aan gelegen hebben laten liggen weten we niet, maar hun oudste kleinzoon, de eigenaar van de hengelsportwinkel in Zurich, kon het verhaal dat hij al in zijn vroege jeugd bij elke familiebijeenkomst weer te horen kreeg maar niet vergeten. Johan Pollema, een verstokt numismaat, besloot het verhaal vorm te geven in de vorm van een kleine serie bankbiljetten, in het Fries uiteraard!
De Zuricher Bank Met het idee een serie fantasiebiljetten te laten drukken was ook al snel de uitgevende autoriteit geboren. De Zuricher Bank. Een valuta was ook snel bedacht. Het werden de sint en het botje. Als algemeen geldend valutateken werd gekozen voor een aan de bestaande valutatekens aangepaste Z. Het teken past perfect in de serie ƒ voor gulden, £ voor pond, € voor euro en $ voor dollar. Voorzien van een aantal schetsen en een hoofd vol ideeën ging Pollema in zijn uitgebreide kennissen- en vriendenkring op zoek naar iemand die zijn plannen vorm kon geven. Dat werd de illustrator Jaap van Dijk. Uitgaande van de huwelijksfoto uit 1921 van zijn pake en beppe (opa en oma) kwamen een drietal biljetten vol symboliek tot stand die een monument vormen voor een voorheen anoniem, eenvoudig Fries echtpaar en bovendien de potentie in zich dragen althans bij liefhebbers van bankbiljetten, curiosa en passerende toeristen het achter de Caspar de Roblesdijk schuilgaande Zurich voor eens en altijd op de kaart te zetten. Met de ontwerpen in handen besluit Pollema zijn biljetten groots te lanceren! Hij droomt van een officiële presentatie in het Munt- en Penningkabinet van de Spaar en Voorschotbank in Surhuisterveen door niemand minder dan de toenmalige president van de Europese Centrale Bank, Willem Duisenberg. Johan Pollema schrijft een brief!
De boze wereld van het geld Johan Pollema schrijft een omslachtige brief waarin hij zijn plannen en motieven uiteenzet en Duisenberg - Friezen onder elkaar - uitnodigt naar ‘het Heitelân’ te komen om daar onder het genot van een onvervalste Berenburg de sint en het botje die Friesland in het algemeen en Zurich in het bijzonder in het zonnetje moeten zetten, ten doop te houden. We zullen u niet vermoeien met het dossier dat inmiddels is ontstaan. Duidelijk is dat vele prominenten van de Nederlandsche Bank en later het Ministerie van Financiën zich hebben bezig gehouden met ‘de zaak Pollema’. Het komt er op neer dat het uitgeven van fantasiebiljetten volkomen uit den boze is en dat het gebruik van het woord ‘bank’ in welke verbondenheid met betaalmiddelen dan ook is voorbehouden aan een zeer select, officieel goedgekeurd gezelschap. Pollema wordt weliswaar vriendelijk ontvangen in Amsterdam om aan vertegenwoordigers van de Nederlandsche Bank N.V. zijn plannen toe te lichten, maar wat volgt is een onverbiddelijk veto. Op compromisvoorstellen van Pollema wordt eveneens negatief gereageerd. Juridisch zeer diepgravende epistels van zeer geleerde dames en heren - het mag kennelijk wat kosten - moeten Pollema er van overtuigen dat het uitgeven van fantasiebiljetten om zijn pake en beppe te eren en het Friese Zurich te promoten een halsmisdaad is.
De Zuricher Zandbank Hoewel de zeer geleerde dames en heren uit Amsterdam en Den Haag door de wijze waarop zij, als door een slang gebeten, reageren op de plannen van Pollema en zo een parodie maken van hun eigen officiële ambtelijke status, is Pollema aanvankelijk toch onder de indruk en de uitgifte van de biljetten wordt stilgelegd. Wanneer ook verdere bemiddelingspogingen via de advocaat van Pollema schipbreuk lijden besluit hij ‘de kont tegen de krib te gooien’. Dan wordt de Zuricher Zandbank geboren. Op zich een eenvoudige en daarom bijna geniale vondst. Die zandbank bestaat. De hoofdletter van de Bank verhuist naar de Z van Zand. We hebben het opeens over iets heel anders en de bank blijft. Met andere woorden: men kan moeilijk volhouden dat de Zuricher Zandbank zich presenteert als een financiële instelling die zich ten doel stelt betaalmiddelen te creëren! Er wordt ook geen land van uitgifte genoemd. Bovendien, de Sint en het Botje bestonden in hun samenhang in geen enkele andere vorm dan als de voorouders van Johan Sint Pollema. De biljetten werden eindelijk daadwerkelijk gedrukt en zijn inmiddels verkrijgbaar.
De biljetten De serie die uiteindelijk is ontstaan bestaat uit drie biljetten, te weten 1 sint, 1 botje en 3½ sint. Het biljet van één sint toont op de voorzijde de pake van Johan Pollema. Links daarvan het jaar van zijn geboorte en overlijden. Centraal de tegenwoordige hengelsportwinkel met woonhuis en de kerk van Zurich zoals die er uitzagen in vroeger dagen. Daarboven het wapen van het dorp. Dat bestaat uit een rood schild met een gouden rechterschuinbalk, beladen met drie rode St. Jakopsschelpen geplaatst in de richting van de balk. De Schelpen herinneren aan de mosselcultuur in de Waddenzee. Onderlangs het biljet wordt de ‘uitgevende autoriteit’ vermeld: De Zuricher Zandbank. Verder verschillende malen de waardeaanduiding zowel in cijfers als in letters. Op de keerzijde van het biljet is een cent met het jaartal 1894, het geboortejaar van Sint Pollema afgebeeld. Dat jaar werden overigens geen centen geslagen. De twee korenschoven verwijzen naar zijn bestaan als boeren arbeider. De gestileerde letters daaronder vormen de initialen van JSP van Johan Sint Pollema die het biljet ook tekent als foarsitter (voorzitter). De andere handtekening is van de ontwerper van het biljet die tekent in de functie van skathâlder (penningmeester). De kleurstelling van het biljet is rood/bruin.
Eén botje Het biljet ter waarde van 1 botje is op gelijke wijze opgebouwd als het biljet van 1 sint, maar met dit verschil dat de hoofdrol hier is weggelegd voor Botje Pollema, geboren als Botje Westra (1902 - 1989). Zij wordt geflankeerd door de molen en de kerk van Sexbierum, de plaats waar de Pollema’s na hun huwelijk gingen wonen. Op de keerzijde wordt botje bij botje gelegd. Het afgebeelde muntje ter waarde van 2½ cent was in Friesland bekend onder de naam botje of butken. Op dit biljet is alleen de keerzijde van de munt afgebeeld. Toeval of niet, in het geboortejaar van Botje werden er geen 2½-centstukken geslagen! Het andere botje, de vis, is een symbool voor de broodwinning van Johan Pollema die voor zijn inkomsten voor een groot deel afhankelijk is van op de Waddenzee bedreven visvangst. Het afgebeelde stukje zeedijk zegt iets over de ligging van zijn nering pal achter de imponerende Deltadijk die zijn oorsprong vindt in de late middeleeuwen en sindsdien voortdurend is verzwaard en verbeterd om de voeten daarachter droog te kunnen houden. Het beeld wordt gecompleteerd door een hengel. Hoe toepasselijk. Zit het mee vang je bot, zit het tegen vang je ook bot! De overheersende kleur van het biljet is blauw/grijs.
Sint plus botje Op het biljet van sint plus botje, is 3½ sint, komt het echtpaar Pollema weer samen. Ze worden dit keer behalve door het Zuricher wapen geflankeerd door een meeuw. De meeuw, een krachtige vogel die veel voorkomt en zich moeiteloos lijkt aan te passen aan elke leefomgeving, symboliseert niet alleen het aanpassingsvermogen van de eenvoudige Friese plattelandsbevolking door de eeuwen heen, maar ook overzicht - de meeuw beziet de dingen al vliegend van bovenaf - en vergankelijkheid. Ook de eeuwige verbintenis van de zee met Friesland wordt erdoor tot uitdrukking gebracht. De keerzijde toont drie-en-een-half visje en de bekende vierkante koper/nikkelen stuivertjes die in 1913 werden ingevoerd en derhalve een groot deel van het leven van Sint en Botje door hun handen zijn gegaan. De stuivertjes overlappen elkaar en worden gedeeltelijk afgedekt door één van de afgebeelde botjes. Sint en Botje waren samen immers nog geen stuiver waard, aldus het verhaal dat Johan Pollema al met de paplepel kreeg ingegeven. Het biljet heeft een bruinachtige tint. De biljetten zijn in een gelimiteerde oplage gedrukt bij drukkerij De Bussy Ellerman Harms b.v. te Amsterdam, een bedrijf dat gespecialiseerd is in beveiligd drukwerk. Hierdoor zijn deze fantasiebiljetten waarschijnlijk de enige die gedrukt zijn op papier dat door drie kleuren fluorescerende draadjes, die alleen zichtbaar zijn onder een uv-lamp, zijn beveiligd. Alle drie de biljetten zijn voorzien van een watermerk dat bestaat uit letters die op het eerste gezicht op bootjes of visgraatjes lijken. Ook zijn alle biljetten van een individueel nummer voorzien. Dat van de 1 sint begint met SP van Sint Pollema, gevolgd door de postcode van Zurich en vier cijfers die het eigen nummer vormen. De nummering van de andere biljetten is op dezelfde wijze opgebouwd, waarbij de nummering van het botje echter begint met de letters BW van Botje Westra. Van het 3½ sintbiljet begint de nummering met de letters SB van Sint en Botje.
Biljetten kopen of bestellen In de weelderige wereld van de fantasiebiljetten die bijna dagelijks worden verzonnen en ons tot de aankoop van auto’s, een bepaald merk boter of een bankstel te verleiden, nemen de sint en het botje van Johan Pollema toch een bijzondere plaats in. Het is het verhaal over zijn pake en beppe en het verbinden daarvan aan een op zich onschuldige promotie voor het 200 inwoners tellende dorp Zurich aan de voet van de afsluitdijk. Het is ook de overdreven commotie die ontstond toen hij het plan opvatte om Willem Duisenberg uit te nodigen om zijn biljetten ten doop te komen houden. Zelfs na het bedenken van ‘De Zuricher Zandbank’ als uitgevende autoriteit blijft men Pollema bestoken met brieven vol indrukwekkende wetsartikelen die allen gemeen hebben dat ze hel en verdoemenis beloven als Pollema zijn plannen toch doorzet. Dat heeft hij inmiddels gedaan. Bezoekers aan het pittoreske Zurich kunnen terecht bij de winkel van Pollema aan de voet van de zeedijk. Voor € 45,00 ontvangt u de drie biljetten in een speciale verpakking plus vier exclusieve ansichtkaarten van de vroegste ontwerpen plus uitleg over de biljetten en de ontstaansgeschiedenis in vier talen. Desgewenst kan de set afgestempeld worden met een speciaal daarvoor vervaardigd Sintenbotjestempel. Bestellen kan door € 45,00 + € 7,00 voor verpakking en verzendkosten over te maken op rekening No. 32.55.49.788 t.n.v. J.S. Pollema te Zurich onder vermelding van Sint en Botje. Nadere informatie Tel. 0517-579394 of www.zuricherbank.com
B.H.J. te Boekhorst Afb.1 De vlag van de Zuricher Zandbank wappert ondanks grote bezwaren van de Nederlandsche Bank en het Ministerie van Financiën trots boven de Caspar de Roblesdijk waarachter het Friese Zurich ligt weggedoken. Afb.2 De eerste pagina van het door de toenmalige gemeente Barradeel afgegeven trouwboekje waarin het huwelijk van Sint Pollema en Botje Westra staat opgetekend. Afb.3 Johan Pollema op de zeedijk pal voor zijn hengelsportwinkel met de vlag van de Zuricher Zandbank. Afb.4 Voorzijde van het biljet van 1 sint met het portret van Sint Pollema en een gezicht op het dorp Zurig aan de kop van de Afsluitdijk Keerzijde van het biljet 1 sint. De korenschoven wijzen op het beroep van Sint Pollema die de kost verdiende als boerenarbeider. Afb.5 Voor zijde van het biljet van 1 botje. Het portret van Botje Pollema, geboren Westra en een gezicht op Sexbierum waar het paar woonde vormen de voornaamste ornamenten. De afgebeelde vis op de keerzijde, een bot, verwijst niet alleen naar de voornaam van Botje Pollema, maar ook naar de Friese benaming voor een 2½-centstuk en de broodwinning van Johan Pollema, de ‘directeur’ van de Zuricher Zandbank. Afb.6 Een sint en een botje, dus samen 3½ sint is de nominale waarde van het derde en laatste biljet in deze serie. Op de voorzijde van dit biljet is het paar samen afgebeeld. Het wapen dat in de rechterbovenhoek staat afgebeeld is dat van het dorp Zurich. De keerzijde brengt in beeld dat het echtpaar Pollema samen nog geen stuiver waard was! Afb.7 De souvenir- en hengelsportwinkel van Johan Pollema met op de gevel het logo van de Zuricher Zandbank.